1. Ներածություն

Հանրակրթության բարեփոխումների առանցքային հիմախնդիրներ են` ուսուցչի շարունակական մասնագիտական զարգացման համակարգի բացակայությունը և այդ գործընթացի նորմատիվաիրավական դաշտի անկատարությունը:

Հայաստանում ուսուցիչների մասնագիտական զարգացման գործընթացը կարգավորվել է միայն ՀՀ ԿԳ նախարարության համակարգի առանձին կառույցների կանոնադրություններով  և  հասարակական ու  միջազգային կազմակերպությունների ծրագրերով: Մինչ <<Հանրակրթության մասին>> ՀՀ օրենքի ընդունումը ուսուցիչների պարտադիր պարբերական վերապատրաստումների օրենսդրական պահանջ ձևակերպված չէր, չկար շարունակական մասնագիտական զարգացման որոշակի մեխանիզմ: Բացակայում են նաև ուսուցիչների աշխատանքային առաջխաղացման դրդապատճառները:

Կրթության ազգային ինստիտուտի (ԿԱԻ) կողմից հիմնականում իրականացվել է պետբյուջեի միջոցներով ֆինանսավորվող կարճատև վերապատրաստումներ` արձագանքելով  տվյալ ժամանակահատվածում ուսուցիչների վերապատրաստման կարիքներին, որոնք հիմնականում բխել են բարեփոխումների գործընթացներից: Վերապատրաստում անցած ուսուցիչներին տրվում էին վկայականներ, որոնք հավաստում էին միայն նրանց մասնակցությունը դասընթացներին, բայց դասընթացների ընթացքում ստացված գիտելիքները և  հետագայում դասապրոցեսի վրա դրանց ունեցած ազդեցությունը չէր գնահատվում:
ԿԳ նախարարության և  նրա կառույցների կողմից գրեթե չէր  համակարգվում և կենտրոնացված կերպով  վերահսկվում  միջազգային ու հասարակական կազմակերպությունների կողմից իրականացվող վերապատրաստման գործընթացները: Նրանցից յուրաքանչյուրն իրականացնում էր և  իր ծրագիրը մյուսից անկախ: Այսօր էլ, երբեմն, նրանց ծրագրերը բովանդակային առումով կրկնում են մեկը մյուսին: ԿԳ նախարարությունում չկան վերլուծություններ և տվյալներ նրանց կողմից մատուցված ծառայությունների մանագիտական որակի կամ վերապատրաստումների մասնակիցների թվաքանակի վերաբերյալ: Պետբյուջեից հատկացված միջոցներով տեխնիկական և  ֆինանսական հնարավորությունների սղության պատճառով  վերապատրաստումներն իրականացվել են առավելապես Երևանում և  մարզկենտրոններում, չնայած որ մարզերում գործել են ԿԱԻ մասնաճյուղերը և  դպրոց կենտրոնները:

Բացակայել  է մասնագիտական կատարելագործման (զարգացման) գործընթացի  որակի և արդյունավետության բացահայտման մոնիտորինգային համակարգը:

Վերապատրաստումներն իրականացնելու ուսումնանյութական բազան դեռևս չի համապատասխանում ժամանակի պահանջներին, ինչը հնարավորություն չի տալիս արդյունավետ կազմակերպել  լաբորատոր և գործնական պարապմունքները:

Վերապատրաստման գործընթացում թույլ են ներգրավված  հանրապետության մանկավարժական բուհերը: Ներկայումս որպես պրակտիկ բազա լիարժեք ձևով չի օգտագործվում վարկային ծրագրի շրջանակներում ձևավորված դպրոց-կենտրոնների ռեսուրսը:

2005-2009թթ. ընթացքում <<Կրթության որակ և համապատասխանություն>> ծրագրի շրջանակներում նոր կրթակարգի, ուսումնական ծրագրերի, գնահատման նոր համակարգի, համագործակցային մեթոդների, ժամանակակից տեղեկատվական տեխնոլոգիաները դասապրոցեսում օգտագործելու և այլ ուղղություններով հանրապետության ուսուցիչների մեծամասնությունը վերապատրաստվել է:  Չնայած արձանագրված շոշափելի առաջընթացին, դասավանդման և ուսումնառության որակի էական բարելավմանը միտված ուսուցիչների վերապատրաստման գործընթացը դեռևս գտնվում է սկզբնական փուլում:

Ելնելով խնդրի կարևորությունից, ՀՀ կրթության  և գիտության նախարարի հրամանով հաստատվել է <<ՀՀ մանկավարժական կրթության համակարգի արդիականացման ռազմավարական ուղղությունները>>, որում նախանշվել են վերանոշյալ հիմնախնդիրների լուծման հիմնական ուղղությունները: Այս բաղադրիչը կոչված է  իրականացնելու դրանք:

2. Բաղադրիչի հիմնական նպատակն է.

բարձրացնել հանրակրթության որակը ուսուցիչների մասնագիտական գիտելիքների ու մանկավարժական հմտությունների շարունակական զարգացման  միջոցով և արդիականացնել մանկավարժի մասնագիտական վարկանիշը մանկավարժական ծառայությունների պայմանների բարելավման միջոցով: 

3. Բաղադրիչի հիմնական խնդիրներն են.

• Ստեղծել պայմաններ ուսուցիչների շարունակական մասնագիտական զարգացման համար  և մշակել ուսուցիչների որակավորմանը ներկայացվող իրվանորմատիվային պահանջներ`  ապահովելով  նրանց   մասնագիտական կատարելագործմանն ուղղված վերապատրաստումներն  5 տարի պարբերականությամբ:
• Սահմանել յուրաքանչյուր տարի վերապատրստվող ուսուցիչների  թվերը` ըստ առարկաների և ըստ մարզերի:  Այն կօժանդակի ուսուցիչների վերապատրաստման գործընթացի պլանավորմանը`  ընդլայնելու վերապատրաստումների ծառայությունները, ստեղծելու դրանց մրցակցային, նոր շուկայական դաշտ` ապահովելով անհրաժեշտ ֆինանսական ռեսուրսներ:
• Կազմակերպել ուսուցիչների մասնագիտական կատարելագործման և որակավորման բարձրացման դասընթացներ, որոնք կտարբերվեն բովանդակությամբ, կազմակերպման ձևերով ու տևողությամբ` ըստ ուսուցիչների իրենց կարիքների: Այդ գործընթացում  ներգրավել համապատասխան ներուժ ունեցող պետական և ոչ պետական կրթական կազմակերպություններ:
• Իրականացնել կառավարման հմտությունների զարգացմանը ուղղված դպրոցների տնօրենների վերապատրաստումներ:
• Ներդնել ֆինանսական նոր մեխանիզմներ` խթանելով ուսուցիչների վերապատրաստումներին պետական և ոչ պետական հաստատությունների  մասնակցությունը:
• Օժանդակել դպրոցական նորարարությունները խթանող դպրոցական ցանցի ստեղծմանը:

4. Բաղադրիչի շրջանակներում իրականացվող հիմնական գործողություններն են.

• Մշակել և ՀՀ կառավարության որոշմամբ ներդնել ուսուցիչների որակավորման բարձրացման, ատեստավորման և ուսուցչական տարակարգերի շնորհման միասնական համակարգ և դրան համապատասխան աշխատավարձերի սանդղակ`  սկսնակ ուսուցչից մինչև տնօրեն:

Առաջարկվում է .

• դպրոցներում յուրաքաչյուր տարի սահմանել տարակարգերին համապատասխան հաստիքներ.
• սահմանել ըստ տարակարգերի ուսուցիչների պարտականությունները և պատասխանատվությունները:

• Ուսուցիչների հասարակական ու սոցիալական կարգավիճակը ձևավորող տարբեր գործոններից կարևորագույնը աշխատավարձն է: Ուսուցիչների կարգավիճակը էականորեն պայմանավորված է աշխատաշուկայում  համապատասխան որակավորում ունեցող այլ մասնագետների  աշխատավարձների հետ համարժեքությամբ: Այսպիսով, ԿԳ և Ֆինանսների նախարարությունները համատեղ պետք է ներդնեն ուսուցչական աշխատավարձների  ըստ տարակարգերի տարբերակված նոր սանդղակ:
• Մշակել ուսուցիչների որակավորման բարձրացման, ատեստավորման և ուսուցչական տարակարգերի շնորհման միասնական համակարգի ու տարբերակված աշխատավարձերի իրավանորմատիվային փաստաթղթերի փաթեթ: Մասնավորապես իրավանորմատիվային փաթեթը պետք է վերաբերի.

• ուսուցիչների աշխատանքի նշանակման, ատեստավորման և առաջխաղացման գործընթացներին,
• ուսուցչական տարակարգերի և համապատասխան աշխատավարձերի սահմանմանը,
• ուսուցիչների այլ սոցիալական երաշխիքների ապահովման մեխանիզմներին,

ԿԳՆ-ը,  ԿԱԻ-ն  և ԿԾԿ ԾԻԳ-ը համատեղ  պետք է մշակեն նաև  յուրաքանչյուր տարակարգին համապատասխան վերապատրաստման ժամաքանակը, ժամկետները, ուսումնական կրեդիտները, բովանդակությունը և մեթոդաբանությունը:

• 2011-2013 թվականների ընթացքում ընտրված միջագային փորձագիտական կազմակերպությունը պետք է օժանդակի նոր կարգերի և ընթացակարգերի մշակման, ներդրման և դրանց մշտադիտարկման գործընթացներին:
• պետք է ձևավորել ուսուցիչների մասնագիտական զարգացման գործընթացն իրականացնող կազմակերպությունների մրցակցային դաշտ` ներառելով դպրոց-կենտրոնների գործող ցանցը, մասնագիտական կրթություն իրականացնող պետական և ոչ պետական կրթական հաստատությունները, հասարակակական կազմակերպությունները և այլ կառույցներ: Վերապատրաստումներ իրականացնող կազմակերպությունների ցանցը պետք է ներառի ոչ միայն մայրաքաղաքը, այլ նաև հանրապետության բոլոր տարածաշրջանները: Վերապատրաստման ձևերը պետք է լինեն բազմաձև (առկա, հեռակա, հեռավար, առ-ցանց և այլն)  ու  մատչելի ուսուցիչներին:
• 2011 թվականի սեպտեմբերից կազմակերպություններին մրցութային կարգով պետք է տրամադրվեն դրամաշնորհներ` ուսուցիչների իրական կարիքներին համապատասխան վերապատրաստումներ իրականացնելու նպատակով: Դրամաշնորհ ստանալու նպատակով կազմակերպությունները կարող են ներկայացնել առաջարկ տարբեր տևողության, բովանդակության և մեթոդների կիրառմամբ դասընթացներ իրականացնելու համար (ըստ պետականորեն սահմանված պահանջների): Առաջարկները  պետք է գնահատվեն  ԿԳՆ-ի հատուկ հանձնաժողովի կողմից: Ուսուցիչների ատեստավորման գործընթացում վերապատրաստման արդյունքները պետք է հաշվի առնվեն:
• Դրամաշնորհային  միջոցները  կարող են  օգտագործվել հետևյալ նպատակներով.
  • կազմակերպությունների  համալրում համակարգչային և լաբորատոր սարքավորումներով,  ինչպես նաև վերապատրաստումներին  անհրաժեշտ այլ գույքով,
  • մասնագիտական զարգացմանն ուղղված ծրագրերի, ուսումնական նյութերի  մշակում կամ նյութերի ձեեռքբերում,
  • մասնակիցների և դասախոսների  սննդի, գիշերելու և տրանսպորտային ծառայությունների կազմակերպում,
  • միջազգային և տեղական փորձագիտական ծառայությունների ձեռքբերում,
  • վերապատրաստողների և վարչական աշխատակազմի վարձատրություն,
  • և այլն:
• ՀՀ կառավարության կամ ԿԳ նախարարության կողմից սահմանվելու է  որևէ պետական մարմին, որը պետք է իրականացնի առաջարկվող վերապատրաստման աշխատակազմի որակավորման և փորձառության, վերապատրաստման ծրագրերի, ինչպես նաև վերապատրաստման պայմանների և կազմակերպչական կողմի գնահատում` տալով համապատասխան վկայական: Դա պետք է նպաստի վերապատրաստումների որակի  ապահովման մեխանիզմների կիրառմանը:

Կազմակերպություններին դրամաշնորհներ տրամադրելու ընթացակարգերի մանրամասն նկարագրությունը տրվելու է առանձին` <<Դրամաշնորհներ վերապատրաստման ծառայություններ տրամադրող կազմակերպություններին և դպրոցներին>> Ղեկավար Ձեռնարկում, որի նախագիծը  պատրաստ է: 

5. Աշխատանքների կատարման ընթացքը և սպասվելիք արդյունքները

2010 թվականի նոյեմբերի 25-ի դրությամբ ենթածրագրի բաղադրիչի շրջանակներում կատարվել են հետևյալ աշխատանքները`

• <<Հանրակրթության մասին>> ՀՀ օրենքի համաձայն, տարեկան յուրաքանչյուր դպրոցի ուսուցիչների 20 տոկոսի վերապատրաստումն իրականացնելու  նպատակով,  ստեղծվել է տեղեկատվական բանկ 2011 թվականին վերապատրաստման ենթակա ուսուցիչների վերաբերյալ` ըստ մարզերի (Երևվանում` ըստ վարչական տարածքների), դպրոցների և առարկաների.
• Կատարվել է 1-ից ավելի առարկաներ դասավանդող հանրապետության բոլոր դպրոցների ուսուցիչների անվանական հաշվառում.
• Մշակվել և հաստատման փուլում է <<Դրամաշնորհներ վերապատրաստման ծառայություններ տրամադրող կազմակերպություններին և դպրոցներին>> Ղեկավար Ձեռնարկը:
• Նախապատրաստվել, հայտարարվել և անցկացվել են`
  • ուսուցիչների վերապատրաստման և մասնագիտական զարգացման համար մրջազգային խորհրդատվական կազմակերպության ընտրության մրցույթ,
  • դպրոցների տնօրենների վերապատրաստման համար նյութերի մշակման նպատակով փորձագիտական կազմակերպության ընտրության մրցույթ,
  • ուսուցիչների և հանրակրթական դպրոցների տնօրենների մասնագիտական զարգացման կարիքների գնահատման նպատակով համապատասխան կազմակերպության ընտրության մրցույթ:

Բաղադրիչի միջոցառումների իրականացման արդյունքում մինչև 2014 թվականը պետք է ձևավորվի`

• ուսուցիչների և դպրոցի վարչակազմի  շարունակական մասնագիտական զարգացման համակարգ,
• համապատասխան կարողություններ ունեցող վերապատրաստումներ իրականացնող կազմակերպությունների ցանց և նման ծառայությունների  շուկա,
• համագործակցող դպրոցների և այլ ուսումնական հաստատությունների ցանց և մանկավարժական գործունեության զարգացմանը նպաստող միջավայր,
• վերապատրաստված ուսուցիչների և տնօրենների որակյալ համակազմ,
• դպրոցների ցանց` նորարարությունների տարածման, առաջավոր փորձի փոխանակման, նոր պրակտիկայի ստեղծման նպատակով: Ցանցից մրցութային կարգով ընտրված դպրոցներին և դպրոց-կենտրոններին 2011 թվականի սեպտեմբերից մինչև  2014 թվականը կտրամադրվեն  փոքր դրամաշնորհներ` նորարարությունների տարածման, առաջավոր փորձի փոխանակման, նոր պրակտիկայի ստեղծման նպատակով,
• ուսուցիչների ասոցիացիա` խթանելով  մանկավարժական նորարարությունների տարածմանը:

Բաղադրիչի շրջանակներում պետք է մշակվեն ուսուցչի վարվելակերպի և էթիկական նորմեր: Ինչը պետք է նպաստի  հասրակության մեջ ուսուցչի վարկանիշի և դերի  բարձրացմանը: Ասոցիացիան պետք է սահմանի  ուսուցչի վարվելակերպի և էթիկական նորմերի մշտադիտարկման մեխանիզմները  և ապահովի կիրառումը, որի համար կստանա անհրաժեշտ ֆինանսավորում վարկային ծրագրի միջոցներից:
Նախատեսվում է իրականացնել  վերապատրաստումների մշտադիտարկում  և  արդյունքների գնահատում, ինչպես նաև նոր ընդունված կարգերի ու ընթացակարգերի լուսաբանում ԶԼՄ-ներով: